Lezing over Ommerschans : veel historie op een prachtige plek

De zaal is goed gevuld. Iets meer dan 60 belangstellenden worden door voorzitter Jan Dijkema verwelkomd. Het is de vierde en laatste lezing in de serie “Dichtbij is het ook mooi”. Is het de roemruchte geschiedenis van De Ommerschans die zo veel leden (en niet leden) naar het Vechtdal College brengt ? Twee enthousiaste mensen van de vereniging De Ommerschans vertellen vanavond het verhaal. William Janssen en zijn dochter Gwendolyn hebben hun presentatie in vier periodes ingedeeld. Dat is ook logisch want de plek had meerdere functies. In historische volgorde: als vesting van 1628-1800, als bedelaarskolonie van 1820-1904, als rijksopvoedingsgesticht van 1904-2017 en als cultureel erfgoed van 2018 tot hopelijk ver in de toekomst.

Geen schot gelost

Ondersteund door historische kaarten vertelt Gwendolyn over de eerste functie van de schans. Te midden van grote gevaarlijke moerassen wordt een vesting gebouwd om het noorden van de Nederlanden te beschermen tegen plunderende Spaanse legers. Een klein kampement met een aarden wal gericht op het zuiden. Wel sneu dat de Spanjaarden geen interesse hadden om via de zandweg Ommen-Zuidwolde een aanval op het noorden te doen. In het rampjaar 1672 wordt de schans serieus bedreigd. Ook nu wordt geen schot gelost. Met Bommen Berend in aantocht gaan de soldaten van de schans er vandoor. Echt belangrijk wordt de schans daarna ook niet meer. Het wordt een munitiedepot en die situatie gaat door tot rond 1800.

Slecht imago

In de negentiende eeuw krijgt de Ommerschans een nieuwe bestemming. In 1818 is op initiatief van Johannes van den Bosch de Maatschappij van Weldadigheid opgericht

Johannes van den Bosch

met als doel om het groeiende aantal paupers, bedelaars, landlopers, vondelingen, wezen, op te voeden tot zedelijkheid en een bestaan te laten opbouwen in zogenaamde landbouwkolonies. Op papier een prachtig plan. Op de plek van de schans wordt een voor die tijd enorm gebouw neergezet. In een vierkant van 99 bij 99 meter. Het heeft de uitstraling van een kazerne. De kolonie kent een regime van strenge orde en tucht. Het is niet meer dan een dwangkolonie. Mensen worden er vreselijk uitgebuit en wonen en werken in slechte omstandigheden. De Ommerschans krijgt op den duur een slecht imago. Eind 19e eeuw wordt de kolonie opgeheven. Nu is er vrijwel niets meer van terug te vinden. Van de funderingen zijn alleen die van het voormalige ziekenhuis nog restanten terug te vinden.

Het zwaard van de Ommerschans

 In 2017 komt het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden met het bericht dat ze het zwaard van de Ommerschans hebben kunnen aankopen. Voor het lieve prijsje van 550.000 euro krijgt het museum het gewilde voorwerp in bezit. Het zwaard dateert uit de periode rond 1500 voor Chr (bronstijd) en werd aan het eind van de 19e eeuw gevonden in de moerassen rond de plek waar vroeger de Ommerschans lag. Een relatie met de schans is er dus niet.

Rijks Opvoeding Gesticht

Rond 1904 krijgt de Ommerschans een nieuw leven. Niet op de plek van de vroegere schans, maar meer richting Balkbrug wordt een opvoedingsgesticht voor ontspoorde schoffies uit de grote stad gerealiseerd. Ze mogen werken in de tuinderij. De muur staat muur nog! Er worden huizen gebouwd voor het personeel. Eenvoudige woningen, statige huizen, verschil moet er nu eenmaal zijn. Het gesticht drukt een duidelijke stempel op het dorp Balkbrug. En de omgeving. Later krijgt “Veldzicht” nog meerdere functies. Jarenlang is het een van de bekendste tbs-klinieken in ons land. Nu worden er getraumatiseerde asielzoekers opgevangen en behandeld.

Niets meer

De meest aansprekende periode in de geschiedenis van de schans is toch de periode van de Maatschappij van Weldadigheid. Opmerkelijk is het vrijwel ontbreken van restanten uit die tijd. Het koloniegebouw van Veenhuizen bijvoorbeeld staat er nog. Bekend geworden als Pauperparadijs. Wij moeten het doen met nog één overgebleven limiethuisje, een begraafplaats, een oude hoeve en nog wat andere zaken. Veel is weg.

Actieve vereniging

Gelukkig zijn er altijd mensen die oog hebben voor cultuur en historie in eigen omgeving. Op de website van de vereniging De Ommerschans vind je de volgende doelstelling:  “De vereniging heeft ten doel het behoud en de verbetering van de landschappelijke aspecten en cultuur historische elementen van de Ommerschans, waarbij tevens wordt uitgegaan van de informatieve en educatieve waarde van het gebied”. De vereniging draagt dit ook uit. Ze houdt o.a. lezingen en excursies en heeft veel energie gestoken in het krijgen van een status als Unesco Werelderfgoed.