Historie-heden Molen De Star

Op deze pagina wordt de geschiedenis besproken van de molens die in Balkbrug gestaan hebben. Dit wordt gedaan in deze volgorde:

  • Geschiedenis molens in Balkbrug
  • De Star 1848-1974
  • De Star 1974 – heden

Geschiedenis molens in Balkbrug

In 1848 is de korenmolen De Star gebouwd door Jan ten Kate. Maar de eerste molen in Balkbrug dateert al van een veel eerdere datum. In de 17e eeuw wordt de eerste molen in Balkbrug genoemd, de Katingermolen, deze stond aan de Reest in het buurtschap Den Kaat. Het gaat hier dan om een standerdmolen, een van de eerste molentypen in Nederland. Deze molen wordt al vrij snel verwoest door oorlogshandelingen rond 1670. Een opvolger hiervan wordt pas in 1775 een stuk zuidelijker gebouwd. Dit is een grondzeiler geweest, dit houdt in dat de wieken over het maaiveld heen draaien, zie de foto. De molen stond midden in het heidelandschap en was alleen te bereiken met een boot via de Katingerwijk of ook wel de Molenwijk genoemd, een zijtak van de Dedemsvaart ten oosten van Coevorderweg 48. Op den duur werd de capaciteit van de Katingermolen te klein en daarnaast was deze ook nog eens slecht te bereiken. Dus werd ervoor gekozen om een nieuwe molen in het dorp te bouwen met een hogere capaciteit, De Star, een stellingmolen. Uiteindelijk werd de Katingermolen in 1922 afgebroken.

Pentekening J. Drent van Katinger standermolen

Pentekening J. Drent van Katinger standermolen

Katingermolen - Den Kaat

Katingermolen – Den Kaat

Tekst behorend bij pentekening Katingermolen grondzeiler

De Star 1848-1974

De Star stond oorspronkelijk aan het kanaal de Dedemsvaart in het centrum van Balkbrug aan de Molenweg. De molen stond tevens aan de Koloniewijk die vanaf de Ommerschans tot aan De Dedemsvaart liep en vlak bij De Star in het kanaal uitmondde. Het graan kon hierdoor worden aangevoerd over de weg en het water. Er kon met een puntertje in de molen worden gevaren om het graan te lossen. Zoals zoveel molens werd ook de Star getroffen door de bliksem op 25 maart 1882. De molen brandde tot stellinghoogte af, maar werd direct weer opgebouwd door Roelof ten Kate met gebruikmaking van een molen die in Deventer stond.

De Star rond 1900 met Jan Wassens voor de molen

De Star rond 1900 met Jan Wassens voor de molen

De molen op het zuiden - foto collectie G.H. Varwijk

De molen op het zuiden – foto collectie G.H. Varwijk

In 1920 komt de molen in handen van de Coöperatieve Landbouwvereniging. De molen wordt in 1936 gerestaureerd en voorzien van een modern wiekenkruis, wieksysteem Dekker zodat ook bij minder wind gemalen kan worden. Daarnaast wordt de molen ingericht met de modernste apparatuur van die tijd, denk hierbij aan regulateurs, een jakobsladder, silo’s en een elektromotor om bij windstilte ook te kunnen malen. De molen is hierna nog tot 1955 in bedrijf en wordt dan met behulp van Vereniging De Hollandsche molen gerestaureerd. Daarna wordt er nog mee gedraaid tot 1971 en is de molen eigenlijk weer aan een restauratie toe.

Het strijken van de oude roeden en het steken van de Potroeden in 1936 - foto collectie G.H. Varwijk

Het strijken van de oude roeden en het steken van de Potroeden in 1936 – foto collectie G.H. Varwijk

Molen malend met dekkerwieken

Molen malend met dekkerwieken – foto collectie G.H. Varwijk

De molen ingebouwd na het dempen van de Dedemsvaart rond 1970 op het oosten - foto collectie G.H. Varwijk

De molen ingebouwd na het dempen van de Dedemsvaart rond 1970 op het oosten – foto collectie G.H. Varwijk

In 1972 slaat de molen op hol in de beruchte novemberstorm. Mede doordat de onderhoudstoestand niet al te best was is de stelling kapotgeslagen en is de molen door de vang gegaan. Gelukkig heeft de molen zichzelf vervolgens uit de wind gezet. Op dat moment sloegen de vlammen al uit de kap maar door de harde wind is het vuur wonderlijk genoeg uitgeblazen in combinatie met het snel ingrijpen van de brandweer en medewerkers van de Coöperatie. De Landbouwcoöperatie wilde de molen slopen om verzekeringstechnische reden. Gelukkig waren er mensen die daar anders over dachten. Met name dhr. Van der Haven van de gemeente Avereest heeft zich hiervoor ingezet.

De Star 1974-heden

In 1974-75 is de bovenbouw van de molen 550 verplaatst van het terrein van de Coöperatieve Landbouwvereniging, te midden van bedrijfsgebouwen en silo’s, naar het vrije veld ten oosten van Balkbrug op een nieuw gemetselde onderbouw. Het wieksysteem veranderde van Dekker naar fokwieken (afgekeken van de fok van zeilschepen). Zodoende kan de molen nog steeds bij weinig wind functioneren, maar is de molen wel minder stormgevoelig geworden.

De molen tijdens de verplaatsing 1974-75

De molenromp in de takel – foto collectie G.H. Varwijk

Het vervoeren van de molenromp - foto collectie G.H. Varwijk

Het vervoeren van de molenromp – foto collectie G.H. Varwijk

Het steken van de roeden en het ophekken in 1975 - foto collectie G.H. Varwijk

Het steken van de roeden en het ophekken in 1975 – foto collectie G.H. Varwijk

De molen kwam 1975 in handen van de gemeente en was op dat moment de enige nog werkende molen van de toenmalige gemeente Avereest. Sindsdien is de molen weer regelmatig in bedrijf gesteld door Tonny Moes (1975-1989). Daarna kwamen Jan en zijn zoon Willem Hulleman op de molen en hebben er mee gedraaid tot 2000.

Vervolgens werd het idee geopperd om de molen toch weer meer onder de aandacht te brengen van de inwoners van Balkbrug. Er werd een beheerstichting opgericht die de molen gaat beheren en activiteiten ontplooid om de mensen uit Balkbrug en omgeving bij de molen te betrekken.

Een van de eerste punten was het aanstellen van de vrijwillige molenaars, Bert de Ruiter en Hans Hoekman om de molen regelmatig te laten draaien / malen. Verder is een vrijwilliger uit Balkbrug, Gerard Vos gestart met de opleiding tot molenaar. Helaas heeft hij het niet afgemaakt maar is wel als vrijwiliger betrokken gebleven.

Een molen heeft namelijk de menselijke eigenschap om weg te teren wanneer ze niet gebruikt wordt. Bovendien is de drukverdeling op assen en wielen bij een molen die regelmatig functioneert beter. ‘Rust roest’, een star en stilstaand monument heeft geen toekomst.

Toen de huidige molenaars begonnen was er veel achterstallig onderhoud. Allereerst moesten ze de molen draaivaardig maken. Assen en wielen moesten opnieuw haaks en vlak worden afgesteld, zie foto.

Bovenwiel

Bovenwiel

Spoorwiel en koningsspil

Spoorwiel en koningsspil

Her en der moesten ook nieuwe wiggen worden aangebracht. Het gaande werk (alles wat draait) is in de hele molen immers verstelbaar. Vervolgens waren de wieken aan de beurt. Er moesten vier nieuwe zeilen worden voorgehangen. De molen had tot die tijd al een aantal jaar zonder zeil gedraaid en de twee zeilen die er nog voor zaten waren helemaal verschimmeld.

Voor het maalvaardig maken was het noodzakelijk de drie koppels stenen met de regulateurs grondig schoon te maken. Verder zijn het west- en zuidkoppel losgelegd om het scherpsel te controleren en bij te werken. Dit heeft geresulteerd in twee maalvaardige koppels stenen.

Het derde koppel stenen is tot op heden nog in restauratie door andere onderhoudsklussen die ertussen door komen. Daarnaast is buil weer gebruiksvaardig gemaakt (zeskante klopbuil).

Dankzij de collega’s in Adorp, De Wijk, Dalfsen, Lochem en Ommen was het mogelijk om de molen bedrijfsklaar te krijgen. Daarbij werd dankbaar gebruik gemaakt van het gereedschap dat de directie van Veldzicht had geschonken.

 

De molen in actie op het zuidwesten

De molen in actie op het zuidwesten

De Star in actie op het zuidoosten

De Star in actie op het zuidoosten

In de loop van de jaren tot anno 2010 is er ook het een en ander gebeurt. Naast de molen staat een houten schuur met een rieten dak, die meer dan honderd jaar geleden door van Breukel, provinciaal hoofdopzichter van het kanaal de Dedemsvaart, is gebouwd, vlak bij de molen op zijn oude plek, zie foto. Het was een opslagplaats voor materialen voor het onderhoud van het kanaal.  Na het dempen van de Dedemsvaart, eind jaren zestig, is de schuur overgebracht naar de werkplaats van de provincie bij het viaduct in Balkbrug. In mei 2002 is de schuur bij de molen geplaatst. Verder zijn in 2004 de spruiten vervangen, hiermee wordt de kapconstructie in de wind gedraaid, zie de foto.

De molen op het zuidwesten met het magazijn op de oude plek

De molen met het magazijn op de oude plek – foto collectie G.H. Varwijk

Plaatsing van het magazijn

Het plaatsen van het magazijn

Het plaatsen van de korte spruit

Het plaatsen van de korte spruit

In 2005 is de molen geheel geschilderd. Tevens is in dit jaar de restauratie van de jakobsladder gestart. De kop was nog aanwezig na de verplaatsing van de molen, maar de rest was niet teruggebracht. Met de jakobsladder wordt het graan in bakjes aan een doorgaande riem in twee kokers naar boven gebracht en gestort in de silo’s. Uiteindelijk is deze gereedgekomen in 2009. Gekozen is om de jakobsladder op de wind te laten functioneren en is er ook de mogelijkheid om hem in en uit het werk te zetten. In mei 2009 is Detlef ter Haar  geslaagd voor zijn examen en is het molenaarsteam van de Star uitgebreid naar 3 molenaars. Detlef is vanaf zijn twaalfde (vanaf 1999) al regelmatig op de molen aanwezig.

In 2010 is voornamelijk gewerkt  aan het westkoppel om deze weer maalvaardig te maken, hiervoor is door Bert de Ruiter met assistentie van Gerard Vos een nieuwe steenspil gemaakt, die op 29 december naar boven is gehesen. Na het aanbrengen van het nieuwe lager is de steenspil teruggeplaatst. Daarnaast is de bediening van de diverse kleppen in de silo’s en dergelijke voor de jakobsladder met touwen allemaal netjes op een houten plank aangegeven, die vast zit op de kokers van de jakobsladder op de stellingzolder. Op onderstaande foto’s is het e.e.a. verduidelijkt.

Voet elevator

Voet elevator

Riem elevator met bakjes

Riem elevator met bakjes

Kokers elevator

Kokers elevator

Aandrijving elevator

Aandrijving elevator

Steenspil westkoppel

Steenspil westkoppel

Steenspil westkoppel (2)

Steenspil westkoppel (2)

In het najaar van 2010 is de restauratie van de wieken gestart, zie hiervoor ook de aparte pagina restauratie molen 2010 – 2011. In oktober zijn eerst de fokken er af gehaald om als model te dienen in de werkplaats van de molenmaker. Eind november zijn vervolgens de wieken verwijderd, de oude roeden liggen nog naast de molen. Vanwege het vroeg intreden van de winter zijn de wieken pas in februari 2011 weer gestoken. Op 5 maart 2011 is de molen weer opgeleverd waarna weer gedraaid kan worden, zie foto’s.

molen zonder wieken

molen zonder wieken

Steken roede 2

Steken roede

Oude roeden als bank (2)

Oude roeden als bank

In de tussentijd zijn alle kamwielen in de bijenwas gezet en is het westkoppel weer in elkaar gezet. Hiermee is voor het eerst weer proefgemalen op 2 april 2011. In eigen beheer zijn tevens de bovenste twee trappen naar de kap vervangen. De treden zijn voor het grootste gedeelte overgezet, alleen de trapbomen zijn vervangen. Vanaf medio 2011 is het molenaarsteam uitgebreid naar 5 molenaars. Wim Wassink is geslaagd voor zijn examen en Dick Seigers is vanuit Ommen naar Balkbrug gekomen.

Uit de inspectie van de Monumentenwacht is naar voren gekomen dat de halssteen (voorste lager onder bovenas) gebroken is. Zolang als mogelijk wordt er nog dooorgedraaid. Verder is in het najaar een luik geplaatst op kapzolder, zodat we deze in verband met veiligheid af kunnen sluiten. Tegen de winter van 2011 is begonnen met het ontmantelen van het koppel steen aan de de noordkant. Voor zover bekend  heeft dit koppel stenen sinds de verplaatsing in 1975 niet meer gemalen. Dick en Wim zijn onder begeleiding van Bert hier mee aan de slag gegaan en in juni 2012 is er voor het eerst proefgemalen. Tot die tijd zijn in het kort onderstaande werkzaamheden uitgevoerd:

  • Loshalen stenen.
  • Onderste taatslager is vervangen.
  • Afstellen lagering en waterpas leggen ligger
  • Billen (scherpen van de loper van het noordkoppel)
  • Regulateur restaureren
  • Rijn in de steen ingegoten.
  • Dichtleggen en proefmalen

Noordkoppel los

Noordkoppel losgelegd

Ingieten rijn in steen

Ingieten rijn en controle haaksheid

Opstelling regulateur

regulateur in restauratie

Tijdens het proefmalen tot de ontdekking gekomen dat de steenspil aan vervanging toe is. Tot die tijd kan er nog niet gemalen worden met het noordkoppel. In april 2012 zijn de kammen van het bovenwiel en bonkelaar gewassen met bijenwas. In juni is de molen stilgezet in verband met de gebroken halssteen. Eind juni heeft Bert samen met een collega molenmaker een tijdelijke halssteen, bestaande uit een houten blok met bronzen lager, geplaatst zodat verder gedraaid kon worden. In augustus 2012 is het lichtwerk (om de afstand tussen de stenen te regelen) van het noord en zuidkoppel aangepast door een extra steunbalk met katrollen aan te brengen. Op deze manier kunnen de lichtboom opzij, omdat deze anders te dicht op de maalbakken zitten.

In de eerste drie weken van september 2012 is de windpeluw (zwaarst belaste balk in de molen, ligt onder de halssteen) vervangen en schoonmaak- en schilder werkzaamheden uitgevoerd, zie onderstaande foto’s. De bedoeling was om de halssteen te vervangen, derhalve is gekozen om ook direct de windpeluw te vervangen omdat deze ook een aantal zwakke plekken vertoonde. De halssteen was nog niet beschikbaar, dus alleen de windpeluw en de voorkant van de kap is vervangen. Uiteindelijk is in december 2012 de nieuwe halssteen geplaatst, tezamen met het bijwerken van het rietdek. Helaas heeft Wim Wassink besloten om te stoppen als vrijwillig molenaar en beheerder van de molenwinkel in oktober. Het beheer van de molenwinkel is overgenomen door Detlef met assistentie van Henk Jansen en Tinus van Marle. In 2012 is verder meegedaan aan de molenprijsvraag van Vereniging de Hollandsche Molen om de situatie van 1936 te herstellen. Dit betekent voornamelijk het terugplaatsen van een ruw-oliemotor in een motorhok naast de molen en het aanbrengen van een koppel stenen onderin de molen. Deze wordt dan aangedreven door de ruw-oliemotor. De rest van het plan is toegelicht onder de kop Molenprijsvraag 2012 op de hoofdpagina. Helaas hebben we de prijs van €50.000 misgelopen.

Aanbrengen windpeluw

Windpeluw

 

Bovenas met halslager

Bovenas met halssteen op windpeluw

 

Molen na aanbrengen windpeluw

Molen weer malend

In december is tevens het westkoppel losgelegd, omdat deze tijdens het malen begon te hobbelen. De hele steen is schoongemaakt en besloten is om de loper iets bij te billen zodat het meel makkelijker afgevoerd kan worden. Eind januari 2013 is het westkoppel weer dichtgelegd.

Tevens is een ruw-oliemotor aangekocht uit Leek en deze is eind december gebracht, zodat de revisie hiervan gestart kan worden. Besloten is om toch door te gaan met ons plan om de situatie van 1936 te herstellen. Verder informatie over de voortgang van de restauratie van de motor is opgenomen op een aparte pagina restauratie ruw-oliemotor op de hoofdpagina.

In de zomer van 2013 zijn twee zeilen van de binnenroede afgenomen ter reparatie en om in te smeren met zeilsmeer en vervolgens weer voorgehangen. De stelling van de molen is in de carboleum gezet. In november 2013 is het westkoppel weer losgelegd om ligger bij te werken. Verder is een extra band om de loper gesmeed ivm met een haarscheur. In december is het koppel weer dichtgelegd.

In 2014 is hout voor een nieuwe steenspil van het noordkopppel aangeschaft. Het zuidkoppel is na 8 jaar losgelegd in april. De ligger is vlakgemaakt en opnieuw gebild. In juni is de steen weer dichtgelegd. Helaas is in juli geconstateerd dat opnieuw de halssteen gebroken was. Bert heeft vervolgens in eigen tijd een sluisdeur uit Zwartsluis opgehaald van azobé hout en deze geschikt gemaakt als lagering onder de bovenas. Omdat we geen bronzen lager konden laten maken is in eerste instantie besloten om de bovenas te lageren op het hout. Dit functioneert vooralsnog naar behoren.

In het najaar van 2015 is het westkoppel opnieuw losgelegd nadat de steen al een aantal maanden bijna continue in onbalans bleef. Gekozen is voor een rigoureuze behandeling van de steen waarmee we tot in 2016 bezig zijn geweest. De ligger is opnieuw vlak gemaakt en  vervolgens gebild. De loper is eveneens gebild voor transport en koeling. De meelring is vlak gemaakt. De steen is in balans gebracht door het aanbrengen van extra gewicht op de loper. Verder is een plaatje tussen de bolspil en het staakijzer gelegd om onbalans tegen te gaan. Als laatste is de kuip met alle toebehoren van het westkoppel gerestaureerd naar de kuip van het noordkoppel (dit is de enige originele kuip nog in de molen). Hiervoor is een nieuwe schuddebak, kaarbomen, stofplanken en een bok gemaakt. Bij het proefmalen is gebleken dat de steen bij een verkeerde instelling nog in onbalans kan komen maar er ook vrij snel weer uitkomt wanneer er voldoende toevoer van graan is. Verder zijn de kammen van het gaande werk nog gewassen met bijenwas en waar nodig weer vastgezet.

Verder zijn onderdelen van de motor schoongemaakt, op het carter van de motor zijn biezen geschilderd en de onderdelen van de motor zijn weer teruggeplaatst. Ter ondersteuning van de vang is een kabel rondom de vang aangebracht en is de aansluiting van de vangketting met de vangstok gecontroleerd en verstevigd. Sinds de zomer van 2016 wordt het halslager gesmeerd met kogellager vet. De reuzel werd te warm en smelt, zodat het halslager droogloopt en de molen zwaarder begon te draaien.

In 2017 konden we aan een metaaldraaibank komen. Deze is op de 1e zolder in ons winterhok gezet en operationeel gemaakt. Hiermee zijn een aantal ontbrekende onderdelen van de motor gemaakt. Molentechnisch weinig bijzonderheden, behoudens het reguliere onderhoud en maalwerkzaamheden. Wel is besloten om onze bascule op de meelzolder in de vloer te laten zakken, zodat de zakken er niet meer opgebeurd hoeven te worden. Eind van 2017 is gestart met het maken van kammen voor de onderaandrijving van het nieuwe koppel stenen op de begane grond. Daarnaast is de molenmaker gestart met het vervangen van 6 ondertafelementdelen i.v.m. ongedierte. Hiervoor is ook een deel van de achtkantstijl afgezaagd en later opgevuld met een slof. Van half december tot half januari was de molen hierdoor niet draaivaardig.

Motor eind 2016

Motor eind 2016

Westkoppel aangepast

Westkoppel met aangepaste kuip

Foto's 554

Bascule in de vloer

20180105_155044-foto 2 - kopie

Oud ondertafelementdeel uitgezaagd

20180113_141614-foto 3 - kopie

Nieuwe situatie ondertafelement

 

20180113_141626-foto 4 - kopie

Detail van de slof onder het achtkantstijl

Het kamwiel voor de onderaandrijving is begin 2018 gereed gemaakt.

Top